Antwerps liedboek


1544, liederen
Antwerps liedboek

Het Antwerps Liedboek is een echt kleinood: het is klein, intrigerend en kostbaar. Het is het oudste bewaarde wereldlijke liedboek uit de Lage Landen én de meest omvangrijke bundel in zijn genre. Dit boek met 221 liederen heeft daardoor een zeer bijzondere status.

In elke tekst en bij elke herlezing valt er iets nieuws te ontdekken over de zeden en gewoonten van de lezers uit het zestiende-eeuwse Antwerpen. Handel en economie bloeiden daar toen volop; de stad was een smeltkroes van mensen van allerlei rang en stand en uit verschillende landen en met verschillende overtuigingen.

Voordien vierde de hoofse literatuur nog hoogtij. Die werken circuleerde hoofdzakelijk in hofkringen, richtten de aandacht op ridders en jonkvrouwen en gingen over koninklijke ambities, roemrijke gevechten en miraculeuze avonturen. Het Antwerps Liedboek schetste daarentegen vooral een beeld van de besognes van alledag. Deze liederen wilden een bron van vermaak zijn voor de zinggrage lezer. Het deed aan humeurmanagement avant la lettre: zingen verlichtte bedroefde harten en stond al langer bekend als doeltreffende remedie tegen melancholie.

Liefde, religie en politiek zijn de drie grote, universele thema’s die hier in al hun veelzijdigheid worden bezongen. De hoofdrolspelers in deze liederen zijn veelal herkenbare personages: verliefde jongelui, moeders en dochters, roddeltantes en oude grijsaards, drinkebroers. En ja, ook ridders, graven, hertogen, ruiters en zelfs de stereotype bronstige monniken en molenaars passeren de revue. Ze zijn verliefd, jaloers of overspelig, blij of verdrietig, op seks belust en vaak ongewenst zwanger. Ze voelen zich bedrogen, wraakzuchtig en soms zelfs moordlustig. Het is maar een greep uit de vele kleinmenselijke trekjes die dit liedboek zo herkenbaar maken.

Het Antwerps Liedboek werd erg eenvoudig en in een klein formaat uitgegeven. Het bevatte geen muzieknotatie of illustraties, waardoor de lezer het makkelijk overal mee naartoe kon nemen. Mede daardoor is het niet zo verwonderlijk dat er van dit liedboek maar één volledig exemplaar bewaard bleef: de derde druk uit 1544. Vanaf juni 1546 kwam het Antwerps Liedboek op de index van verboden boeken terecht, wat het nog zeldzamer en interessanter maakt.

Drukker Jan Roulans nam in deze derde druk oud en nieuw materiaal op, als een soort bloemlezing van liederen die hem via verschillende kanalen waren aangereikt.  Sommige liederen zijn alleen in het Antwerps Liedboek aanwezig, van andere levert dit boek de beste of oudste (en dus meest interessante) variant.

Zoals een parel haar glans en schoonheid niet meteen prijsgeeft, vraagt het Antwerps Liedboek van de hedendaagse lezer een zekere inspanning om zijn kwaliteiten te kunnen ontdekken. De teksten bevatten bijvoorbeeld veel clichés en herhalingen – een typisch fenomeen in de orale cultuur waarin ze circuleerden – en hebben met hun symbolisch geladen taalgebruik vandaag wel wat uitleg nodig. Sommige teksten zitten immers vol dubbelzinnigheden of hebben een onderliggende, erotische, betekenis.

Dit liedboek verscheen op een uitermate boeiend scharniermoment tussen de late middeleeuwen en de vroege renaissance. De sociale microkosmos die dit boek presenteert mag dan zestiende-eeuws zijn, de onderliggende thema’s zijn diepmenselijk en dus nog steeds zeer herkenbaar.

Meer weten?

De meest recente editie dateert uit 2004:
Het Antwerps Liedboek. Teksteditie bezorgd door Dieuwke E. van der Poel (eindredactie), Dirk Geirnaert, Hermina Joldersma en Johan Oosterman. Reconstructie van de melodieën door Louis Peter Grijp. Tielt, Uitgeverij Lannoo (Delta), 2004. 2 delen. Inclusief 2 cd’s.

De editie is het resultaat van een interdisciplinaire samenwerking tussen vijf onderzoekers uit verschillende disciplines. Hoewel iedereen in de zestiende eeuw wist op welke melodie men deze deuntjes moest zingen, is die informatie vandaag veel moeilijker te achterhalen. Een belangrijke meerwaarde van deze editie is dat de onderzoekers erin geslaagd zijn om nog meer melodieën op te sporen en te reconstrueren.

Verschillende liederen werden dan ook door meerdere ensembles en muzikanten uitgevoerd.
Bovenvermelde editie van D. van de Poel bevat een selectie uit het repertoire.  De cd’s verschenen ook afzonderlijk.
 
Wie meer wil lezen over het liedboek vindt een uitgebreide bibliografie in de editie van Van der Poel of kan grasduinen in Het gevleugelde woord (Bert Bakker, 2007), de literatuurgeschiedenis van H. Pleij, die een inkijk geeft in literatuur en maatschappij in het zestiende-eeuwse Antwerpen.
Antwerps liedboek - Daniel

Van de 221 liederen in het Antwerps Liedboek is er slechts één waarvan de auteur bekend is. Het lied in kwestie, Ghepeys, ghepeys, vol van envijen (nummer 49), komt namelijk ook voor in liedbundel van de Oudenaardse priester en rederijker Matthijs de Castelein. Alle 220 andere teksten gelden vooralsnog als anoniem.

Dat betekent echter niet dat we helemaal niets weten over de auteurs ervan. In de laatste strofe stellen zij zich namelijk regelmatig voor als een bepaald maatschappelijk type, zoals een soldaat, drinkebroer of jong meisje. Het is verre van zeker of dit ook de werkelijkheid weerspiegelt, al is het beslist niet onmogelijk.

Het begrip ‘auteur’ heeft hier ook niet dezelfde betekenis als in latere eeuwen of bij andere genres. Veel van de liederen zullen mondeling, al zingend, zijn gedicht. Ze werden ook mondeling overgeleverd en werden door de opeenvolgende zangers gemakkelijk en vaak grondig aangepast.

Nogal wat van de liederen ontstonden in het milieu van de rederijkers. Daarop wijst bijvoorbeeld het auteurschap van Matthijs de Castelein, maar ook een verwijzing naar een kamer uit Dendermonde of het opdragen van liedstrofen aan een ‘prince’, traditioneel de beschermheer of -vrouw van de kamer. Het stempel van de rederijkers (die veelal afkomstig waren uit de middenklasse) ontkracht ook het romantische beeld alsof al deze teksten in de ongeletterde onderste regionen van de maatschappij zouden zijn ontstaan.

ontdek

  • Antwerps liedboek op de planken

    Het Nederlandse ensemble Camerata Trajectina brengt het Antwerps liedboek op de planken.

    Lees verder