Max Havelaar
Multatuli


1860, proza
Max Havelaar

Ik ben makelaar in koffi, en woon op de Lauriergracht, N° 37. Zo luidt de befaamde eerste zin van een roman die in 1860 verscheen, die door de jaren heen veelvuldig werd herdrukt en die in meer dan 140 talen werd vertaald. De verwijzing naar koffie zit ook in de volledige titel van het boek: Max Havelaar of de Koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy.

De makelaar in koffie, Batavus Droogstoppel, is de belichaming van de godvruchtige huichelaar, een benepen maar hoogdravende femelaar die het eigen profijt laat voorgaan op het welzijn van de medemens. Hij heeft een afkeer van literatuur omdat verhalen onwaarheden zouden bevatten en de dichterlijke verwoording ongewenste emoties kan opwekken. Zijn boek is de Bijbel, maar ook uit het woord van God haalt hij zijn voordeel.

Wanneer een verarmde schoolvriend die bij gebrek aan een jas een sjaal heeft omgeslagen, een pak met teksten achterlaat met de vraag of Droogstoppel hem met de uitgave van een boek kan helpen (om zo enig inkomen te verwerven), komt dat ongelegen. Droogstoppel schuwt immers de armen. Maar wanneer hij de diverse artikelen van het ‘Pak van Sjaalman’ doorneemt, gaat hij er met zijn handelsgeest van uit dat hij zich met de geschriften kan verrijken en zet hij een stagiair, Ernest Stern, aan het werk om de teksten te bewerken. Stern wordt een van de vertellers van de roman, en de toehoorders (de familie Rosemeyers) raken danig onder de indruk van de verhalen.

Sjaalman, eigenlijk Max Havelaar, is het hoofdpersonage en de tegenpool van Batavus Droogstoppel. Hij is oprecht, medelevend en genereus en verdraagt geen onrecht. Met zijn licht ontvlambare gemoed en zijn levendige verbeelding doet hij aan Don Quichot denken. Havelaar is assistent-resident in Lebak, een gemeente in de Javaanse provincie Bantam. Na een aanklacht tegen de uitbuiting en de rechteloosheid van de Javanen krijgt hij ‘eervol ontslag’.

Zijn lotgevallen zijn gebaseerd op de belevenissen van Eduard Douwes Dekker, die met zijn boek als klokkenluider optrad. De aanklacht tegen het koloniale stelsel, met de beschrijving van het onrecht en de armoede die er het gevolg van waren, lokte meteen bij de verschijning van het boek heftige reacties uit. Men verweet de schrijver een gebrek aan vaderlandsliefde en ontkende de gelijkwaardigheid van de inlanders of hun armzalige toestand. Maar ook de vorm van de roman, een raamvertelling met allerlei geestige uitweidingen en ingebedde verhalen, werd bevreemdend gevonden. Men miste een duidelijke verhaallijn en een plot, maar geen lezer die niet onder de indruk was van de meesterlijke verwoording. De toespraak tot de hoofden van Lebak en het liefdesverhaal van Saïdjah en Adinda waren illustratief voor de wantoestanden in Nederlands-Indië, maar het was door de inwerking van de literatuur dat er ook een emotionele betrokkenheid ontstond.

Tegen de tijd dat Multatuli (= ‘ik heb veel gedragen’) aan het slot van de roman het verhaal van Stern overneemt, met een oproep tot Koning Willem III om zich om het lot van de Javanen te bekommeren en hen een menswaardig bestaan te garanderen, heeft de lezer zich ingeleefd in een geëngageerde roman, die vanwege de derdewereldproblematiek erg actueel blijft. Hij of zij heeft ook genoten van een literair meesterwerk, al dan niet bij een kopje koffie van het fairtrademerk ‘Max Havelaar’.

Max Havelaar - Daniel

Multatuli

Multatuli
Het pseudoniem van de in Amsterdam geboren Eduard Douwes Dekker (1820-1887) is veelzeggend:
‘Multatuli’ is Latijn voor ‘Ik heb veel verdragen’. Zelf vertaalde Multatuli zijn pseudoniem als ‘Ik heb veel gedragen’. De financiële problemen waarmee hij worstelde, waren trouwens een van zijn motivaties om te kiezen voor een bestaan als schrijver.
 
Multatuli had een scherpe pen. Hij bouwde een tamelijk omvangrijk oeuvre op, maar de roman Max Havelaar (1860) steekt daar met kop en schouders bovenuit. Andere bekende werken van hem zijn het toneelstuk Vorstenschool (1875) en de zevendelige Ideen (1862-1877), waarin behalve aforismen en korte stukjes ook toneelstukken en parabels zijn opgenomen. Ook de fragmenten over Woutertje Pieterse (in boekvorm verschenen in 1890) komen uit die Ideen. In de twintigste eeuw werden de Volledige werken van Multatuli in 25 delen uitgegeven (1950-1995).
 
Op achttienjarige leeftijd nam de vader van Multatuli hem mee naar Nederlands-Indië. In die Nederlandse kolonie werd hij assistent-resident van Lebak. Daar ontdekte hij dat de heersende klasse misbruik maakte van haar macht. Zijn pogingen om die misstanden aan te klagen draaiden uit op zijn ontslag.
 
Hij besloot dan maar naar Brussel te reizen, waar hij in een recordtijd zijn meesterwerk Max Havelaar schreef. De emanciperende impact van dat werk werkt nog door tot vandaag, o.a. in het bekende fairtrademerk dat naar het boek is vernoemd.
 
In het geboortehuis van Multatuli is tegenwoordig een museum ondergebracht. 

context

ontdek

  • Lezing: W.F. Hermans’ ‘De Raadselachtige Multatuli’

    Op zaterdagmiddag 4 maart houdt Marc van Zoggel een lezing over W.F. Hermans’ bemoeienis…

    Lees verder
  • BeaWIJS en DE MAX Havelaar - Literaire helden in de klas

    Hoe kan je als leerkracht creatief aan de slag gaan met literaire klassiekers?

    Lees verder