Beatrijs


vóór 1374, Marialegende, poëzie
Beatrijs

Van dichten comt mi cleine bate / die lieden raden mi dat ict late / ende minen sin niet en vertare: meteen in de eerste verzen van de Beatrijs presenteert de verteller zich als een volbloed dichter. Hij kan het dichten niet laten. Niet uit ijdelheid of winstbejag, maar uit liefde voor Maria vertelt hij het verhaal van een beeldschone jonge non – een kosteres – die haar jeugdliefde niet kon vergeten en daarom het klooster ontvluchtte.

Waar ze in het begin al voor vreesde, blijkt zeven jaar later waarheid te worden. Het geld is op en ze blijft alleen achter met twee kinderen. Zeven jaar leeft ze als hoer, maar dan komt ze tot inkeer. Bedelend trekt ze rond, met aan elke hand een kind, en zo komt ze in de buurt van haar vroegere klooster. In een visioen verneemt ze dat Maria al die jaren haar plaats heeft ingenomen, in haar gedaante. En zo kan Beatrijs ongemerkt de draad van haar vroegere leven weer oppakken.

Heel populair was de Middelnederlandse, berijmde Beatrijs niet in de middeleeuwen. Er is slechts één handschrift bewaard, en dat dateert uit 1374, mogelijk uit de omgeving van Brussel. Wel zijn er, verspreid over Europa, veel andere verhalen bewaard over een gevluchte kosteres die dankzij Maria kon terugkeren naar haar klooster. De oudste van deze ‘sacristinelegendes' zijn te vinden in het oeuvre van de 13de-eeuwse monnik Caesarius van Heisterbach. De Beatrice custode (‘over de kosteres Beatrix’) schreef hij boven een van die korte verhalen, die vooral moesten dienen om een preek rond te kunnen bouwen.

De literaire triomftocht van de Middelnederlandse Beatrijs begon met de uitgave door W.J.A. Jonckbloet in 1841. Literatoren, wetenschappers en onderwijzers erkenden de kwaliteit: het ritme van de verzen, de sierlijke dialogen, de fijne psychologische karaktertekening en de ogenschijnlijk simpele maar ingenieuze structuur vol spiegelingen. Enkel het slot van het verhaal – waarin Beatrijs via een visioen leert dat ze haar zonden nog moet opbiechten – werd minder gewaardeerd. Lange tijd heeft men aangenomen dat dat een latere toevoeging zou zijn.

In 1896 publiceerde het artistieke en literaire tijdschrift The Pageant een prozavertaling van de Beatrijs in het Engels. Die vertaling lag mee aan de basis van een internationale dynamiek rond het verhaal over de gevluchte kosteres. Maurice Maeterlinck, die later nog een Nobelprijs zou winnen, gebruikte het voor zijn toneelstuk Soeur Béatrice, dat overal in Europa de zalen deed vollopen. In 1911 volgde het succesvolle massaspektakel The Miracle, dat een jaar later verfilmd werd. Auteurs als P.C. Boutens en Herman Teirlinck haastten zich om met eigen bewerkingen te komen.

De Beatrijs-receptie bereikte haar hoogtepunt tijdens het interbellum, maar de belangstelling doofde daarna niet. Schrijvers als Gabriël Smit, Karel Jonckheere en Willem Wilmink waagden zich aan berijmde vertalingen. Ed Franck en Agave Kruijssen maakten bewerkingen voor de jeugd in proza. In 2012 verscheen zelfs een vertaling in Hongaarse verzen. Maar de meest opmerkelijke bewerking van de laatste jaren is toch wel de theatervoorstelling Beatrix, die de Afrikaanse zangeres en actrice LieSl Marx vanaf 2011 op de planken bracht. Tegen de achtergrond van kille cijfers over de hedendaagse prostitutie in Zuid-Afrika bracht zij een ontroerende monoloog over liefde en vergiffenis.

Meer weten?
  • Frits van Oostrom, Wereld in woorden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400. Amsterdam: Bert Bakker, 2013, p. 309-320 (‘Het mirakel Beatrijs’).
  • Ton van Kalmthout, Orsolya Réthelyi & Remco Sleiderink (red.), Beatrijs de wereld in. Vertalingen en bewerkingen van het Middelnederlandse verhaal. Gent: Academia Press, 2013, Lage Landen Studies 6.
  • Themapagina over Beatrijs op de website van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Het unieke handschrift (KB 76 E 5) wordt er gepresenteerd als digitaal bladerboek en de tekst is integraal te beluisteren (voordracht Ad Leerintvelt): http://www.kb.nl/themas/middeleeuwen/beatrijs
  • Ook via de app Vogala is een passage uit de Beatrijs te beluisteren (voordracht Veerle Fraeters): http://www.vogala.org/tekst/beatrijs
  • De uitgave van de Middelnederlandse Beatrijs door de Antwerpse uitgever J.E. Buschmann (1901) geldt dankzij de houtsneden door Charles Doudelet als één van de mooiste Vlaamse art-nouveauboeken. Het ingekleurde exemplaar van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience is online beschikbaar: http://anet.ua.ac.be/digital/opacehc/ehc/o:lvd:1900102/N
  • Slotlezing door prof. Frits van Oostrom tijdens het congres Beatrijs de wereld in. Vertalingen en bewerkingen van het Middelnederlandse verhaal (28-30 september 2011): http://www.huygens.knaw.nl/beatrijs-de-wereld-in-vertalingen-en-bewerkingen-van-het-middelnederlandse-verhaal/ of http://vimeo.com/30187844
  • Op de educatieve website literatuurgeschiedenis.nl is ook een pagina aan de Beatrijs gewijd: http://www.literatuurgeschiedenis.nl/lg/middeleeuwen/tekst/lgme022.html
  • Het beeld van Onze-Lieve-Vrouw met Kind, waarbij Beatrijs haar sleutels zou hebben achterlaten, dateert uit de vroege 14de eeuw en bevindt zich tegenwoordig in de neogotische Sint-Pieterskerk in het centrum van Rotselaar.
Beatrijs - Daniel

Over de auteur van de legende over Beatrijs weten we weinig of niets. Op grond van de openingsregel Van dichten comt mi cleine bate kunnen we vermoeden dat hij een beroepsdichter was. Mogelijk was hij een sprookspreker, een rondtrekkend dichter die korte vertellingen in verzen dichtte en voordroeg voor een kapitaalkrachtig publiek.
 
De oude hypothese dat het gedicht door twee auteurs is geschreven, omdat het verhaal omstreeks vers 865 een ‘breuk’ zou vertonen, wordt nu vrijwel unaniem afgewezen. De bijna tweehonderd verzen die door een tweede dichter zouden zijn toegevoegd, sluiten immers goed aan bij de geest van de tekst: Beatrijs heeft niet alleen berouw van haar zonden, ze wil er ook vergiffenis voor vragen en er desnoods voor boeten. Die gedachte past perfect in de sfeer en de bedoeling van het verhaal, en ook van de tijd waarin deze legende tot stand is gekomen.

context

ontdek

  • BeaWIJS en DE MAX Havelaar - Literaire helden in de klas

    Hoe kan je als leerkracht creatief aan de slag gaan met literaire klassiekers?

    Lees verder