Liederen
Hadewijch


ca. 1240, liederen
Liederen

‘Een heilige vrouw, een ware meesteres wier woorden uit God geboren zijn’. Zo luidt het in de enige snipper biografische informatie die uit de middeleeuwen over Hadewijch is overgeleverd. Haar heiligheid maakte haar teksten in de ogen van haar toenmalige bewonderaars zo waardevol dat ze de eerste auteur uit de Nederlandse letterkunde werd van wie het werk in één band is gebundeld.

De middeleeuwse manuscripten met haar oeuvre getuigen dat Hadewijchs teksten tot in de zestiende eeuw in religieuze kringen werden gelezen. De verspreiding van losse teksten toont aan dat men toen vooral haar prozawerk waardeerde, en dan vooral haar Brieven.

Toen na eeuwen van vergetelheid in 1838 twee handschriften met haar werk opnieuw werden ontdekt, ontstond er een hernieuwde bewondering voor Hadewijch. Die was dit keer niet door een religieuze maar door een literaire fascinatie gevoed. De taalvirtuositeit waarmee zij vorm gaf aan haar passionele mystiek is dan ook ronduit indrukwekkend, zeker omdat het Nederlands in haar tijd nog nauwelijks een geschreven traditie kende, zeker niet voor religieuze genres. Die virtuositeit toont zich bij uitstek in haar lyrisch werk.

Hadewijchs liederenbundel bestaat uit 45 liedteksten die qua vorm en inhoud zijn geïnspireerd door het profane hoofse minnelied. In het profane chanson zingt een ridder-minnaar over de dame van wie hij de wederliefde hoopt waard te zijn. Hadewijch heeft die hoofse relatie verplaatst naar een mystiek kader. De Dame in wier liefdesdienst de ridder-minnaar zich stelt, heet Minne. Zij is de goddelijke liefde waarnaar de minnaar verlangt en waarmee hij zich wil verenigen door zelf louter liefde te worden. Net als de hoofse trouvères of minnenzangers thematiseert Hadewijch vooral de afwezigheid van de geliefde en de daaruit voortvloeiende spanning tussen hoop en wanhoop.

Niet alleen thematisch maar ook formeel is de hoofse lyriek een grote inspiratiebron geweest. Veruit de meeste van de 45 liederen zijn gedicht op (vaak ingewikkelde) rijmschema’s die ontleend zijn aan het Noord-Franse chanson. Maar ook religieuze liedvormen hebben Hadewijch tot dichten aangezet. De bundel bevat zes rondelli, een Latijnse liturgische liedvorm waarop werd gedanst; twee teksten hebben de vorm van een hymne en de bundel sluit af met een gedicht dat op een Latijnse misgezang voor Maria is gebaseerd.

Met haar liederen wilde Hadewijch niet alleen de goddelijke Minne bezingen en een stem geven aan de hoop en de wanhoop van de minnende ziel. Ze wilde haar publiek, dat vermoedelijk bestond uit geestverwanten die net zoals zijzelf naar spirituele volmaaktheid streefden, ook beleren en aansporen. Om dat te doen heeft ze het model van het wereldlijke chanson op meesterlijke wijze naar haar hand gezet. Dat deed ze bijvoorbeeld door typisch hoofse motieven subtiel te verrijken met Bijbelverwijzingen. Naast de stem van een ‘ik’-figuur heeft ze ook een alwetende stem toegevoegd die het publiek geregeld vermaant en aanspoort om zich te gedragen op een manier die bij hun mystieke missie paste. En verder laat ze een personage optreden in de derde persoon, een voorbeeldige ridder-minnaar waaraan het publiek zich kon spiegelen en waarvan het kon leren dat trouw, moed en overgave de beste wapens waren om het avontuur van de liefde tot een goed einde te brengen.

Om dat liefdesavontuur te beschrijven heeft Hadewijch beklijvende woorden gebruikt. Het genot van het één-zijn heet bij haar ‘gebruken’, de pijn van het missen ‘gebreken’, de onhoudbaarheid van het verlangen ‘orewoet’. Het zijn woorden die tot de verbeelding blijven spreken en die velen na Hadewijch tot nieuw werk hebben geïnspireerd.

 

Meer weten?
De liederen van Hadewijch zijn o.m. te vinden in deze edities:
  • Van Mierlo, Jozef (ed.), Hadewijch. Strophische Gedichten. I. Tekst en commentaar. 2. Inleiding (Leuvense studieên en tekstuitgaven 13). Antwerpen e.a.: Standaard-Boekhandel, 1942.
  • Hadewijch. Liederen. Uitgegeven, ingeleid, vertaald en toegelicht door Veerle Fraeters en Frank Willaert, met een reconstructie van de melodieën door L.P. Grijp. Groningen: Historische Uitgeverij, 2009.
  • Zie ook http://hadewijch.net/
 
Vertaalde versies van haar liederen vind je in deze publicaties:
  • Hadewijch. Minne is wonderzoet in al haar stormen. Een keuze uit de Mengeldichten en Strofische Gedichten van Hadewijch. Hertaling door Lucienne Stassaert. Leuven: P, 2002.
  • Hadewijch, Liefdesliederen. Uit het Middelnederlands vertaald door Jan Kuijper, met een nawoord van Rosita Steenbeek. Amsterdam, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010.
 
Uitstekende bronnen voor meer achtergrondliteratuur zijn:
Om te beluisteren:

 

Ook nog

  • Schrijver Peter Verhelst kiest in 'Passage' (De Morgen, 10/02/2016) een fragment van Hadewijch
Liederen - Daniel

Hadewijch

Hadewijch
Hadewijch (13de eeuw) is een Brabantse mystieke schrijfster van wie 31 brieven, 16 rijmbrieven, 14 ‘visioenen’ en 45 liederen zijn overgeleverd.
 
Aangezien er over haar geen getuigenissen zijn bewaard, moet alle biografische informatie worden afgeleid uit haar werk, dat echter over haar uitwendige leven zeer zwijgzaam  is. De belangrijkste bron is de Lijst der Volmaakten, een addendum bij haar Visioenen waarin ze in een benaderende chronologische volgorde al diegenen opsomt die de minne tot God op een volmaakte wijze zouden hebben beleefd.
 
Onder de tijdgenoten die ze tot die volmaakten rekent, vermeldt Hadewijch opvallend weinig geestelijken en veel leken, en dan vooral vrouwen. Men gaat er daarom van uit dat ze een vroege begijn was: een vrouw die een geestelijk leven leidde in de wereld, zonder kloostergeloften te hebben afgelegd.  Daarmee behoorde ze tot de religieuze vrouwenbeweging uit de dertiende eeuw die een sterk affectief geladen spiritualiteit voorstond.
 
In haar teksten treedt Hadewijch naar voren als een spirituele leidster die gelijkgezinden aanspoort tot radicale overgave aan de liefde tot God. Ze moet een verzorgde, vermoedelijk aristocratische opvoeding hebben genoten. Ze kende zeker Frans en Latijn en was duidelijk vertrouwd met zowel de hoofse als de religieuze literatuur.

context

ontdek

  • “Die minne es al” – Een Hadewijch-festival (9/9)

    Lezing componist Wim Henderickx

    Naar aanleiding van de wereldcreatie van de multimediale…

    Lees verder
  • “Die minne es al” – Een Hadewijch-festival (5/9)

    Poëzieavond 'Licht op Hadewijch'

    Naar aanleiding van de wereldcreatie van de multimediale…

    Lees verder
  • “Die minne es al” – Een Hadewijch-festival (4/9)

    Drie hedendaagse dichters en Hadewijch

    Naar aanleiding van de wereldcreatie van de…

    Lees verder